[PHẦN 1] Giải thích về Đau (Dịch sách Explain Pain - Second Edition)
Tác giả: David Butler & Lorimer Moseley | Minh họa: Sunyata
Tác giả: David Butler & Lorimer Moseley | Minh họa: Sunyata
Tất cả các cơn đau đều là thật, và đối với nhiều người, nó là một phần gây suy nhược trong cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh rằng: khi chúng ta càng hiểu rõ về cơn đau, chúng ta sẽ càng ít bị đau hơn.
Cuốn sách “Explain Pain” (Giải thích về Đau) là một cuốn cẩm nang vô giá dành cho các nhà lâm sàng, những người đang bị đau và cả gia đình của họ. Dựa trên những tiến bộ của sinh lý thần kinh học hiện đại, chẩn đoán hình ảnh não bộ, miễn dịch học, tâm lý học và khoa học về cơn đau, cuốn sách mang đến một góc nhìn mang tính cách mạng trong việc tiếp cận và điều trị đau.
Thay vì những thuật ngữ phức tạp, cuốn sách sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu để giải thích cách trải nghiệm đau được kiến tạo nhằm phản ứng lại các mối nguy hiểm hoặc mối đe dọa đối với cơ thể, và bị ảnh hưởng bởi suy nghĩ, niềm tin cũng như bối cảnh của chúng ta. Kiến thức này chính là chìa khóa để phục hồi.
Trong loạt bài viết sắp tới trên website, tôi sẽ lần lượt dịch và chia sẻ các nội dung cốt lõi từ cuốn sách này, đi sâu vào 6 phần chính:
Phần 1 - Sự bình thường của cơn đau: Tìm hiểu lý do tại sao đau lại là một thiết bị bảo vệ mạnh mẽ, cũng như cách cơn đau phụ thuộc vào các bối cảnh khác nhau (kể cả tuổi tác, giới tính và văn hóa).
Phần 2 - Hệ thống cảnh báo nguy hiểm: Khám phá cấu tạo của các cảm biến báo động và cách thông điệp nguy hiểm được xử lý xuyên suốt từ tủy sống đến não bộ.
Phần 3 - Cơ thể bị tổn thương và suy yếu: Làm rõ sự thật về cơ bắp, tình trạng viêm nhiễm, và những đóng góp của khớp, xương, mô mềm cùng các dây thần kinh ngoại biên.
Phần 4 - Sự thay đổi của hệ thống báo động trung ương: Cách não bộ thích nghi với cơn đau và tạo ra các phản ứng thông qua hệ thần kinh giao cảm, phó giao cảm, hệ miễn dịch và các chiến lược vận động.
Phần 5 - Các mô hình quản lý hiện đại: Cách nhận diện các mối đe dọa tiềm ẩn, phong cách giải quyết vấn đề và định hình lại mối quan hệ của bạn với cơn đau.
Phần 6 - Các công cụ quản lý thiết yếu: Tầm quan trọng của việc giáo dục sự hiểu biết, kỹ năng phân bổ hoạt động (pacing), tiếp xúc dần dần (graded exposure) và cách tiếp cận cơ thể ảo (virtual body).
Dù bạn là một người đang phải đối mặt với các cơn đau dai dẳng, hay một người làm chuyên môn trị liệu, huấn luyện muốn tìm kiếm các mô hình quản lý đau hiện đại, những kiến thức trong cuốn sách này sẽ giúp bạn hiểu rõ tình trạng của mình và đưa ra các lựa chọn tốt nhất cho quá trình phục hồi.
PHẦN 1: MỞ ĐẦU (INTRODUCTION SECTION 1)
Không ai thực sự muốn bị đau cả. Một khi cơn đau xuất hiện, bạn chỉ muốn rũ bỏ nó ngay lập tức. Điều này là hoàn toàn dễ hiểu vì đau đớn là một cảm giác rất khó chịu. Nhưng chính sự khó chịu này lại là thứ khiến cơn đau hoạt động vô cùng hiệu quả và trở thành một phần thiết yếu của cuộc sống. Cơn đau bảo vệ bạn, nó cảnh báo cho bạn về những mối nguy hiểm, thường là ngay từ trước khi bạn bị thương hoặc bị thương nặng. Nó khiến bạn phải thay đổi cách di chuyển, cách suy nghĩ và hành xử, điều này mang ý nghĩa sống còn đối với quá trình chữa lành.
Đôi khi, hệ thống báo đau của chúng ta dường như hoạt động hơi “kỳ lạ” – giống như việc bạn giẫm phải một chiếc đinh vào ngón chân mà có thể không hề thấy đau cho đến khi bạn nhìn thấy máu ở vết thương. Ở những trường hợp khác, hệ thống này lại hoàn toàn thất bại – một số căn bệnh ung thư đe dọa tính mạng lại không hề gây đau, đó chính là lý do tại sao chúng có thể âm thầm phát triển mà không bị phát hiện và trở nên rất nguy hiểm.
Tác giả tin rằng mọi trải nghiệm đau đớn đều là bình thường và là một phản ứng xuất sắc (dù khó chịu) đối với những gì bộ não của bạn đánh giá là một tình huống đang đe dọa đến cơ thể. Bạn cần hiểu rằng: ngay cả khi các vấn đề thực sự tồn tại trong khớp, cơ, dây chằng, dây thần kinh, hệ miễn dịch hay bất kỳ đâu trong cơ thể, bạn sẽ không cảm thấy đau nếu não bộ cho rằng bạn không gặp nguy hiểm. Theo cùng một cơ chế, ngay cả khi không có bất kỳ vấn đề nào ở mô cơ thể hay dây thần kinh, bạn vẫn sẽ thấy đau nếu não bộ nghĩ rằng bạn đang gặp nguy hiểm. Sự thật vừa đơn giản nhưng lại vừa phức tạp như vậy.
Thông thường nhất, cơn đau xuất hiện khi hệ thống báo động của cơ thể cảnh báo cho não về những tổn thương mô thực sự hoặc tiềm ẩn. Nhưng đây chỉ là một phần của câu chuyện lớn. Cơn đau thường liên quan đến tất cả các hệ thống trong cơ thể bạn và tất cả các phản ứng xảy ra đều nhằm mục đích bảo vệ và chữa lành. Hãy tưởng tượng cơn đau giống như ánh đèn nhấp nháy trên đỉnh cây thông Noel – thực chất có rất nhiều hệ thống đang ngầm hoạt động bên trong và bên dưới gốc cây đó. Nếu não bộ cho rằng việc cảm thấy đau không phải là điều tốt nhất cho sự sống còn của bạn (ví dụ: một người lính bị thương đang phải lẩn trốn kẻ thù), bạn sẽ không cảm thấy đau dù vết thương có nghiêm trọng đến đâu.
Hiện nay, có rất nhiều lầm tưởng, sự hiểu lầm và những nỗi sợ hãi không đáng có về cơn đau. Hầu hết mọi người, kể cả nhiều chuyên gia y tế, đều chưa có một hiểu biết hiện đại về nó. Có hai điều quan trọng chúng ta đã biết về việc giải thích cơn đau: (1) Tính sinh học của cơn đau có thể được hiểu một cách dễ dàng bởi bất kỳ ai; và (2) Việc hiểu về sinh học của cơn đau sẽ thay đổi cách con người nghĩ về nó, giảm đi mức độ đe dọa của nó và cải thiện cách quản lý cơn đau
.
ĐAU LÀ ĐIỀU BÌNH THƯỜNG - THIẾT BỊ BẢO VỆ MẠNH MẼ NHẤT CỦA CHÚNG TA (PAIN IS NORMAL)
Tất nhiên là mọi thứ đều có thể gây đau; cuộc sống là có đau đớn. Có rất nhiều loại đau khác nhau. Trong trường hợp hy hữu bạn bị một con khỉ cắn vào mũi, mũi của bạn sẽ rất đau và bạn có thể sẽ nhớ mãi sự cố này cho đến cuối đời. Chắc chắn bạn sẽ không lặp lại sai lầm này ở lần đi sở thú tiếp theo. Ở đây, phản ứng đau là hữu ích để bảo vệ bạn.
Bạn cũng có thể bị đau với những tổn thương ít rõ ràng hơn rất nhiều. Cơn đau có thể xuất hiện từ từ theo thời gian, chẳng hạn như do tư thế ngồi máy tính quá lâu. Trong trường hợp này, đau là một tín hiệu hữu ích để khuyến khích bạn đứng lên và vận động. Nhưng cơn đau thường không thể đoán trước, điều này có thể khiến chúng ta sợ hãi. Đôi khi bạn có thể nâng một vật cả ngàn lần mà không gặp vấn đề gì. Rồi đột nhiên, chỉ một lần nâng lại gây ra cơn đau tột cùng. Tại sao một người lại muốn nâng một vật lên nếu nó khiến lưng họ bị đau? Từ 400 năm trước, triết gia Rene Descartes đã phát minh ra thuyết chia cắt giữa tâm trí và cơ thể, và đến nay nó vẫn là nền tảng cho hầu hết các phương pháp điều trị đau. Nhưng khoa học hiện tại đã chứng minh sự chia cắt đó không tồn tại, và chúng ta có những lý thuyết tốt hơn để điều trị
Những cơn đau từ vết cắn, tư thế sai, căng cơ hay bong gân là những cơn đau “thường ngày” có thể dễ dàng liên hệ với những thay đổi trong mô. Não bộ kết luận rằng các mô đang bị đe dọa và cần có hành động, bao gồm cả việc chữa lành. Ký ức về cơn đau sẽ hy vọng bảo vệ bạn khỏi việc mắc phải sai lầm tương tự lần thứ hai. Nhưng đau đớn cũng có thể là một trải nghiệm phức tạp hơn nhiều. Từ “đau” cũng được sử dụng để chỉ sự đau buồn, sự cô đơn hay sự xa lánh. Điều gì khiến nỗi đau của một tình yêu tan vỡ lại làm bạn suy sụp giống như bất kỳ cơn đau thắt lưng cấp tính nào? Nỗi đau mang đầy tính cảm xúc này giúp chúng ta nắm bắt một bức tranh toàn cảnh để hiểu về cơn đau. Mọi cơn đau (trên thực tế là mọi trải nghiệm!) đều liên quan đến rất nhiều suy nghĩ và sự đóng góp của cảm xúc.
Nếu chúng ta muốn thực sự hiểu về đau đớn, chúng ta phải thu hút sự tham gia của bộ não. Hiện nay, có khoảng 20% số người trên trái đất đang có cơn đau kéo dài hơn 3 tháng. Ngay cả khi cơn đau kéo dài mãn tính và dường như đang phá hỏng cuộc sống của bạn, nó vẫn đau vì bộ não đã đưa ra kết luận rằng bạn đang bị đe dọa, đang gặp nguy hiểm và cần được bảo vệ. Bí quyết là tìm ra tại sao bộ não lại đi đến kết luận này.
NHỮNG CÂU CHUYỆN KHÓ TIN VỀ CƠN ĐAU: PHẦN 1 - MẤT CHÂN VÀ BỊ BẮN (AMAZING PAIN STORIES: PART 1)
Đau đớn thực sự rất kỳ lạ và đáng kinh ngạc. Hầu hết chúng ta đều từng nghe những câu chuyện về những người bị thương nặng nhưng không hề cảm thấy đau vào thời điểm xảy ra sự cố. Chấn thương nghiêm trọng tạo ra rất nhiều tín hiệu báo động lớn tràn vào não, nhưng chúng không nhất thiết dẫn đến cơn đau. Mức độ đau mà bạn trải qua không nhất thiết liên quan đến mức độ tổn thương mô mà bạn phải chịu. Trong khi một vết khỉ cắn có thể rất đau, thì một người bị mũi tên xuyên qua cổ có thể hoàn toàn không thấy đau. Ở các phòng cấp cứu trên khắp thế giới, nhiều bệnh nhân đến với các dị vật xuyên qua người nhưng lại báo cáo rằng họ cảm thấy rất ít hoặc không có cơn đau nào.
Có rất nhiều câu chuyện từ thời chiến tranh. Ví dụ, một cựu chiến binh Thế chiến II khi chụp X-quang ngực định kỳ đã phát hiện ra một viên đạn nằm trong cổ mình suốt 60 năm mà ông không hề hay biết. Nhiều binh lính bị thương nặng, thậm chí mất cả một chi trong chiến đấu, nhưng không báo cáo thấy đau. Những người bị cắt cụt chi do chấn thương trong chiến tranh thường mô tả cảm giác lúc đó chỉ như một “cú huých” hoặc “cú va đập”. Khi Tổng thống Mỹ Reagan bị bắn vào tháng 3 năm 1981, ông không hề cảm thấy đau
.Ngược lại, có những vết thương rất nhỏ nhưng lại đau đớn khủng khiếp. Ví dụ như một vết đứt tay do giấy. Nó không sâu, tổn thương không lớn, nhưng nó thực sự rất đau, rát và khiến bạn cực kỳ khó chịu. Rõ ràng những gì đang xảy ra trong các mô của bạn chỉ là một phần trong trải nghiệm đau đáng kinh ngạc này.
NHỮNG CÂU CHUYỆN KHÓ TIN VỀ CƠN ĐAU: PHẦN 2 - PHỒNG ĐĨA ĐỆM VÀ BỊ CÁ MẬP TẤN CÔNG (AMAZING PAIN STORIES: PART 2)
Đau thắt lưng và đau đầu là những chứng đau phổ biến nhất ở con người. Trong đau thắt lưng, nghiên cứu đã chỉ ra rằng mức độ tổn thương đĩa đệm và dây thần kinh hiếm khi liên quan tỷ lệ thuận với mức độ đau mà người đó phải chịu. Thực tế, nhiều người trong chúng ta có thể bị phồng đĩa đệm (nghe rất đáng sợ), thậm chí chèn ép dây thần kinh, nhưng chưa bao giờ có bất kỳ triệu chứng đau nào. Rất nhiều thay đổi trong các mô chỉ là một phần bình thường của quá trình sống và lão hóa, chúng không nhất thiết phải gây đau. Chụp X-quang cột sống của người lớn tuổi có thể cho thấy những thay đổi thoái hóa hoặc viêm khớp, nhưng họ vẫn hoạt động rất tốt. Đơn giản là, nếu không có cơn đau thì có nghĩa là những thay đổi trong mô này không được não bộ của bạn coi là một mối đe dọa
.Chúng ta cũng thường thấy những ví dụ phổ biến về lực cực mạnh tác động lên cơ thể mà không gây đau. Khi một cầu thủ bóng đá ghi bàn thắng quan trọng, cả đội với tổng trọng lượng gần một tấn có thể nhảy đè lên anh ta. Nhưng anh ta vẫn sẽ bật dậy mỉm cười và tiếp tục thi đấu, thường là còn sung sức hơn trước. Nếu điều tương tự xảy ra với một người đi trên đường phố, nó sẽ cực kỳ đau đớn.
Những người lướt sóng bị cá mập cắn đứt chân cũng tường thuật lại rằng họ không cảm thấy gì ngoài một cú va chạm vào thời điểm đó
NHỮNG CÂU CHUYỆN KHÓ TIN VỀ CƠN ĐAU: PHẦN 3 - THUỐC VIÊN VÀ CHÂM CỨU (AMAZING PAIN STORIES: PART 3)
Hội chứng Couvade là một ví dụ đáng kinh ngạc, trong đó người cha thực sự trải qua cơn đau chuyển dạ cùng vợ mình. Ở một số xã hội, người ta tin rằng người cha càng thể hiện sự đau đớn thì anh ta càng là một người cha tốt
Thuật châm cứu có thể giảm đau, nhưng nó không phải lúc nào cũng hiệu quả đối với tất cả mọi người (thường dựa trên niềm tin và bối cảnh văn hóa). Thôi miên cũng rất hấp dẫn. Có nhiều ghi chép về những người trải qua phẫu thuật lớn trong khi bị thôi miên mà không cần gây mê y tế và không hề đau đớn. Tiếng chuông báo động trong các mô vẫn kêu khi dao mổ rạch qua da và cơ, nhưng không có cơn đau nào xảy ra.
Hình dáng của một viên thuốc thậm chí đóng một vai trò trong hiệu quả của thuốc. Viên nang trong suốt có các hạt màu hoạt động tốt hơn viên nang có hạt màu trắng; viên màu trắng hoạt động tốt hơn viên thuốc có màu; viên có màu tốt hơn viên thuốc vuông bị thiếu góc; và viên vuông thiếu góc lại tốt hơn viên thuốc tròn.
Điểm cốt lõi ở đây là: Cơn đau phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau và chính BỘ NÃO mới là cơ quan đưa ra quyết định xem một thứ gì đó có gây đau hay không, chính xác 100% trong mọi trường hợp, KHÔNG CÓ ngoại lệ.